ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΑ

Tο υλικό προέρχεται από το ιστολόγιο του συναδέλφου Γ. Στεφάνου

Διδακτική αξιοποίηση των γραπτών ιστορικών πηγών στο μάθημα της Ιστορίας του Γυμνασίου και του Λυκείου.
Για να είναι αποδοτική η χρήση των πηγών κατά τη διδασκαλία της Ιστορίας απαιτείται η τήρηση βασικών προϋποθέσεων, όπως η προσεκτική επιλογή τους, η ποικιλία τους, η γνώση των ιστορικών συμφραζομένων, η υποβολή κατάλληλων ερωτήσεων διατυπωμένων με σαφήνεια και η ένταξη των πηγών στο σχεδιασμό και την οργάνωση της διδασκαλίας.
Η συνήθης κατηγοριοποίηση των ιστορικών πηγών είναι:
α) γραπτές πηγές (π.χ. αφηγηματικές πηγές, επίσημα κρατικά έγγραφα, ιδιωτικά έγγραφα, εφημερίδες, περιοδικά)
β) παραστατικές πηγές (π.χ. εικόνες, σκίτσα, χάρτες, διαγράμματα) γ) απτικές πηγές (π.χ. νομίσματα, σφραγίδες, όπλα, κτίρια, τείχη)

Η διδακτική αξιοποίηση των ιστορικών πηγών1 είναι ιδιαίτερα χρήσιμη στο μάθημα της ιστορίας, γιατί συμβάλλει στην κατανόηση των ιστορικών ζητημάτων και στην καλλιέργεια της ιστορικής σκέψης. Αναπτύσσει επίσης το κριτικό πνεύμα και την ικανότητα σύνθεσης των ιστορικών γεγονότων. Παρέχει ακόμη τη δυνατότητα στους μαθητές να αυτενεργούν και να δραστηριοποιούνται.

Για να είναι αποδοτική η χρήση των πηγών κατά τη διδασκαλία της Ιστορίας απαιτείται η τήρηση βασικών προϋποθέσεων, όπως η προσεκτική επιλογή τους, η ποικιλία τους, η γνώση των ιστορικών συμφραζομένων, η υποβολή κατάλληλων ερωτήσεων διατυπωμένων με σαφήνεια και η ένταξη των πηγών στο σχεδιασμό και την οργάνωση της διδασκαλίας.

Η συνήθης κατηγοριοποίηση των ιστορικών πηγών είναι:

α) γραπτές πηγές (π.χ. αφηγηματικές πηγές, επίσημα κρατικά έγγραφα, ιδιωτικά έγγραφα, εφημερίδες, περιοδικά)

β) παραστατικές πηγές (π.χ. εικόνες, σκίτσα, χάρτες, διαγράμματα) γ) απτικές πηγές (π.χ. νομίσματα, σφραγίδες, όπλα, κτίρια, τείχη)


► Πότε αξιοποιούμε τις ιστορικές πηγές;

• Στην αρχή της νέας διδακτικής ενότητας ως ερέθισμα ή προβληματισμό: δίνονται οι πηγές και μέσω αυτών καλούνται οι μαθητές να συγκεντρώσουν τις ιστορικές πληροφορίες και να οδηγηθούν σε εξαγωγή συμπερασμάτων (διερευνητικό διδακτικό μοντέλο).

• Ενδιάμεσοι, μέσα στη ροή του μαθήματος, για εμπέδωση της ιστορικής αφήγησης (παραγωγική μέθοδος) ή για προβληματισμό, ανάλυση, έρευνα και εντοπισμό ιστορικών στοιχείων (επαγωγική και ερευνητική μέθοδος) (παραδοσιακό διδακτικό μοντέλο).

• Στο τέλος ως εμπέδωση της διδακτικής ενότητας, αξιοποιώντας και τις ερωτήσεις του εγχειριδίου. Κάποιες πηγές τις αναθέτουμε ως εργασίες για το σπίτι, τις οποίες όμως συζητάμε απαραίτητα την επόμενη διδακτική ώρα. Για να επεξεργαστούμε όσο γίνεται περισσότερες εργασίες, χωρίζουμε τους μαθητές της τάξης σε 3-4 ομάδες και αναθέτουμε σε κάθε ομάδα και από μία διαφορετική] εργασία.

* Όπως και να ξεκινήσει κανείς είναι κατανοητό ότι οι πηγές δεν καλύπτουν όλη την ιστορική ύλη και χρειάζεται ο διδάσκων να συμπληρώσει την ιστορική αφήγηση με άλλες πηγές, γεγονός ανέφικτο λόγω του περιορισμένου διδακτικού χρόνου!

► Τα ζητούμενα των ιστορικών παραθεμάτων:

Α. Άλλοτε ζητείται να λάβουμε υπόψη την ιστορική αφήγηση και το σχετικό παράθεμα και να απαντήσουμε σε συγκεκριμένη ερώτηση διδακτικής προσέγγισης ή αξιολόγησης. Αυτό σημαίνει ότι το παράθεμα παρέχει ορισμένες ειδικότερες πληροφορίες για το ιστορικό

1 Στην ιστορική έρευνα βασική θεωρείται η διάκριση ανάμεσα στις πηγές, που είναι γραπτά τεκμήρια της εποχής των ιστορικών γεγονότων, τα οποία γράφηκαν από σύγχρονους ή λίγο μεταγενέστερους συγγραφείς και στα βοηθήματα, που είναι μεταγενέστερα γραπτά τεκμήρια από συγγραφείς που με βάση τις πηγές έχουν ερευνήσει μία ιστορική περίοδο. Στα βιβλία όμως του ΚΕΕ ή στα θέματα εξετάσεων χρησιμοποιείται συλλήβδην ο όρος «πηγή» – «παράθεμα», ο οποίος ακυρώνει την ουσιώδη διάκριση μεταξύ πηγών και βοηθημάτων.

Οι πηγές της ιστορίας διακρίνονται σε άμεσες και έμμεσες. Άμεσο είναι αυτούσια κατάλοιπα του παρελθόντος, όπως κείμενα συνθηκών, νομοθεσίες, έγγραφα, νομίσματα, σφραγίδες, ανασκαφικά ευρήματα, πρακτικά συνόδων κ,ά Έμμεσες είναι οι πηγές, οι οποίες είτε εκ προθέσεως, (όπως είναι τα ιστοριογραφικά έργα), είτε ως προϊόντα του πνευματικού βίου μίας εποχής παρέχουν ειδήσεις περί αυτής. Οι πηγές αυτές εκφράζουν υποκειμενική γνώμη του συγγραφέα: π. χ. χρονογραφίες, ιστοριογραφίες, απομνημονεύματα, λογοτεχνικά κείμενα, ρητορικοί λόγοι.

γεγονός. Επομένως για να δώσουμε μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για το ζητούμενο θα πρέπει να λάβουμε υπόψη 1) την ιστορική αφήγηση και 2) τις πληροφορίες που παρέχει το παράθεμα.

Β. Άλλοτε ζητείται, λαμβάνοντας υπόψη τις πληροφορίες ενός παραθέματος, να απαντήσουμέ σε μια ερώτηση. Στην περίπτωση αυτή το παράθεμα περιλαμβάνει συνήθως πληροφορίες που δεν περιέχονται στην ιστορική αφήγηση.

Γ. Άλλοτε ζητείται η σύγκριση και εξαγωγή πληροφοριών και συμπερασμάτων από δύο πηγές – παραθέματα. Συνήθως τα παραθέματα αυτά περιέχουν διαφορετικές πληροφορίες και γι’ αυτό θα πρέπει να είμαστε σε θέση να συγκρίνουμε τις διαφορετικές πληροφορίες, έχοντας υπόψη την ιστορική αφήγηση και να συνθέσουμε την απάντησή μας, η οποία αξιοποιεί τις πληροφορίες του βιβλίου και τα δεδομένα του παραθέματος Η συγκριτική μελέτη των πηγών συμβάλλει στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης.

Δ. Άλλοτε ζητείται ο σχολιασμός ενός παραθέματος. Συχνά εντοπίζονται κάποια γεγονότα, πράξεις, πρόσωπα και κίνητρα και ζητείται η αξιολόγηση τους. Η αξιολόγηση αυτή γίνεται με βάση τις ιστορικές γνώσεις των μαθητών.

Συνήθεια ερωτήσεις που αφορούν τις ιστορικές πηγές:

Θέτουμε ερωτήσεις διδακτικής προσέγγισης ή αξιολόγησης. Οι ερωτήσεις έχουν σκοπό την εμπέδωση κεκτημένων γνώσεων και την αξιοποίηση τους για την καλλιέργεια της ιστορικής κρίσης. Προτεινόμενες ερωτήσεις:

1. Αναζήτηση κινήτρων, προθέσεων, ελατηρίων του δημιουργού της ιστορικής πηγής. Αυτό συντελεί στη διαπίστωση της αξιοπιστίας ή μη του παραθέματος.

2. Σχέση αιτίων και αποτελεσμάτων. Αναζήτηση των συνεπειών ενός ιστορικού γεγονότος.

3. Διάκριση αιτίων και αφορμών.

4. Ζητούνται οι ενέργειες στις οποίες προέβη ένα ιστορικό πρόσωπο, οι λόγοι που τον οδήγησαν σε αυτές τις ενέργειες, οι τρόποι με τους οποίους ενήργησε. Ζητείται επίσης να ασκηθεί κριτική των ενεργειών αυτών ή να σκιαγραφήσουμε την προσωπικότητά του.

5. Ζητείται η σύνθεση του περιεχομένου δύο ή περισσότερων πηγών (ερώτηση που πρέπει να γίνεται κυρίως Β’,ΊΓ’ Λυκείου). Η σειρά αναφοράς εξαρτάται από την πορεία που θα ακολουθήσει η διδασκαλία.

6. Ζητείται η σύγκριση δύο η περισσότερων ιστορικών πηγών και ο εντοπισμός των ομοιοτήτων και των διαφορών. Στην περίπτωση αυτή η δεύτερη πηγή θα είναι συμπληρωματική ή αντίθετη ή γραμμένη από διαφορετική οπτική γωνία. Απαιτείται πολύπλευρη εξέταση των γεγονότων. Επιπλέον μπορούμε να ζητήσουμε την εξαγωγή συμπερασμάτων μέσα από το συσχετισμό των πληροφοριών διαφορετικών πηγών.

7. Κριτική και αξιολόγηση γεγονότων, πράξεων, προσώπων που αναφέρονται στις ιστορικές πηγές. Αναζητούνται τα κίνητρα δράσης των προσώπων και αξιολογείται η επιχειρη ματολογία.

8. Σχολιασμός φράσης ή πληροφορίας που μας δίνει μια πηγή.

9. Άσκηση σε σχήμα άστρου, όπου υπάρχει η κεντρική έννοια ΚΕ και οι περιφερειακές έννοιες ΓίΕΓπσυ συνδέονται με την κεντρική. Τις ΠΕ τις τοποθετούμε στα άκρα ακτίνων που ξεκινούν από την ΚΕ. Το «άστρο» μπορούμε να το διατυπώσουμε σε συνεχές κείμενο.

10. Ανάπτυξη μιας άποψης και ελεύθερη διατύπωση προσωπικής γνώμης πάνω σ’ αυτή την άποψη.

11. Οι γραπτές πηγές παρέχουν επίσης την ευκαιρία για διαθεματική προσέγγιση: γλωσσική, σημειολογική, λογοτεχνική, κοινωνική, οικονομική, θρησκευτική κ.ά. Προτάσεις για διαθεματικές εργασίες υπάρχουν στα εγχειρίδια Ιστορίας του Γυμνασίου.

12. Ζητείται να συνδέσουμε τα ιστορικά στοιχεία μιας πηγής με την ιστορική αφήγηση του σχολικού εγχειριδίου και να απαντήσουμε σε ερώτηση διδακτικής προσέγγισης ή αξιολόγησης. Η σύνδεση θα γίνει είτε επαγωγικά είτε παραγωγικά.

► Επεξεργασία των γραπτών πηγών – παραθεμάτων:

Οι τρόποι και οι τεχνικές αξιοποίησης των πηγών στο μάθημα της ιστορίας εξαρτώνται κυρίως από τους διδακτικούς στόχους που θέτουμε, το περιεχόμενο της

διδασκαλίας και κυρίως από τις ικανότητες των μαθητών. Είναι πλεονέκτημα η πηγή να έχει μικρή έκταση, κυρίως στο Γυμνάσιο. Θα μπορούσε η ανάλυση και η ερμηνεία των γραπτών πηγών να ακολουθήσει τα εξής βήματα:

Α. Ανάγνωση – γλωσσική εξομάλυνση:

• Φωναχτή ανάγνωση των πηγών από μαθητές μέσα στην τάξη: ενισχύεται η αναγνωστική αυτοπεποίθηση, εξακριβώνουμε το βαθμό κατανόησης του περιεχομένου.

• Λεξιλογική εξομάλυνση, πραγματολογικά στοιχεία, διευκρίνιση ιστορικών όρων, ορολογία: διατρέχουμε την πηγή και υπογραμμίζουμε σημεία που δεν κατανοούνται εύκολα. Για τη διευκρίνιση όρων καταφεύγουμε στο γλωσσάριο του βιβλίου ή σε λεξικά – εγκυκλοπαίδειες.

Β. Προσέγγιση της πηγής:

• Συμφραζόμενα: αναγνώριση της ταυτότητας της ιστορικής πηγής: εξετάζουμε σε τι είδος ανήκει το απόσπασμα (ιστορικό, ποιητικό, ρητορικό κλπ.), ποιος είναι ο δημιουργός του, το χρόνο (πηγή σύγχρονη ή μεταγενέστερη) και το σκοπό της συγγραφής, ποιες είναι οι συνθήκες κάτω από τις οποίες γράφηκε η πηγή. Ένταξη της πηγής στο ιστορικό πλαίσιο.

• Εξέταση της αντικειμενικότητας και της αξιοπιστίας της πηγής: επισημαίνονται η σχέση του συγγραφέα με τα ιστορσύμενα γεγονότα και τα πρόσωπα της εποχής του, η προέλευση πληροφοριών, παραλείψεις, αναζήτηση κινήτρων και προθέσεων του δημιουργού, διάκριση σχολίων-γεγονότων.

• Συγκέντρωση των πληροφοριών – δεδομένων της πηγής, οι οποίες σχετίζονται με την ιστορική περίσταση και μπορούν να αξιοποιηθούν στην απάντησή μας (μπορούμε να υπογραμμίζουμε στο παράθεμα τις πληροφορίες που θα αξιοποιήσουμε).

Γ. Ερμηνεία – σύνδεση πηγής με την αφήγηση του βιβλίου – απάντηση σε ερωτήσεις:

• Ερμηνεία της πηγής με βάση τη διατύπωση συγκεκριμένων ερωτημάτων, τα οποία θέτουμε. Αναδιήγηση και σύνδεση της πηγής με την ιστορική αφήγηση. Η σύνδεση αυτή μπορεί να γίνει με διάφορους τρόπους: είτε παραγωγικά, ξεκινώντας από τα στοιχεία της ιστορικής αφήγησης και καταλήγοντας στην πηγή, είτε επαγωγικά, ξεκινώντας από τα στοιχεία της πηγής και καταλήγοντας στην ιστορική αφήγηση.

• Σύγκριση πηγών που προσεγγίζουν το θέμα από διαφορετικές οπτικές, εντοπισμός ομοιοτήτων και διαφορών, εξαγωγή ιστορικών συμπερασμάτων (σε περίπτωση που ζητάμε συγκριτική μελέτη πηγών).

• Απάντηση σε ερωτήσεις. (Διαβάζουμε προσεκτικά το ερώτημα ή τα ερωτήματα για να κατανοήσουμε ποιο ή ποια είναι τα ζητούμενα).

► Για να απαντήσουμε γραπτά σε ερώτηση που σχετίζεται με ένα παράθεμα:

Ακολουθούμε τις βασικές αρχές παραγωγής γραπτού λόγου. (Οι απαιτήσεις μας είναι πιο αυξημένες στο Λύκειο και ιδιαίτερα Β’ και Γ’):

Στην αρχή, στον πρόλογο, κάνουμε μια σύντομη αναφορά στο είδος του παραθέματος (δημοσίευμα τύπου, ιστοριογραφία, επίσημο έγγραφο) και μια σύντομη εισαγωγή στο γεγονός με το οποίο θα ασχοληθούμε. Ο πρόλογος προετοιμάζει την κυρίως απάντηση. Ακολουθεί η κυρίως απάντηση, στην οποία συνδυάζουμε δημιουργικά το σχολικό εγχειρίδιο και το παράθεμα, το οποίο λειτουργεί είτε παραπληρωματικά είτε συμπληρωματικά στην αφήγηση του εγχειριδίου. Επισημαίνουμε στους μαθητές ότι σε καμία περίπτωση η απάντησή μας δεν αποτελεί το νόημα της πηγής!! Έχουμε υπόψη μας ότι η πηγή τεκμηριώνει την ιστορική αφήγηση του βιβλίου και όχι το αντίστροφο. Η απάντησή μας ολοκληρώνεται με έναν επίλογο, στον οποίο καταγράφουμε κάποιες γενικότερες εκτιμήσεις και συμπεράσματα σχετικά με το θέμα που αναπτύξαμε στην κυρίως απάντηση. Μπορούμε επίσης να κάνουμε σύντομη αναφορά στις μετέπειτα εξελίξεις που αφορούν το συγκεκριμένο θέμα με βάση τις ιστορικές μας γνώσεις.

Για να είναι άρτια και ορθή η αξιοποίηση των πηγών θα πρέπει να δίνεται ιδιαίτερη σημασία στις βασικές αρχές παραγωγής γραπτού λόγου: προσέχουμε το περιεχόμενο, την έκφραση και τη δομή:

Περιεχόμενο: Η διατύπωση είναι ακριβής και σαφής. Αποφεύγουμε να μεταφέρουμε στην απάντηση μας αυτούσια αποσπάσματα από την πηγή (χρησιμοποιούμε μόνο τους ιστορικούς όρους – ορολογία) και να διατυπώνουμε υποκειμενικές κρίσεις (όταν δεν μας ζητούνται). Προσπαθούμε πάντα να γενικεύουμε τις πληροφορίες που μας δίνει η πηγή ακολουθώντας την επαγωγική μέθοδο.

Έκφραση: σωστή χρήση των γραμματικών και συντακτικών κανόνων. Αποφεύγουμε το λογοτεχνικό ύφος, το μακροπερίοδο λόγο.

Δομή: ο λόγος μας δομείται σε πρόλογο, κύριο θέμα, επίλογο. Φυσικά ακολουθούμε βασικές αρχές παραγραφοποίησης^

* Για να δίνονται σωστές απαντήσεις από τους μαθητές πρέπει να δίνονται κατάλληλες και σαφείς ερωτήσεις για την αξιοποίηση των πηγών.

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

(Ή βιβλιογραφία, που ακολουθεί, επικεντρώνεται στη διδακτική αξιοποίηση των πηγών στο μάθημα της Ιστορίας).

Ε. Αβδελά Ιστορία και σχολείο, Αθήνα 1998.

Κ. Αγγελάκος – Γ. Κόκκινος [επιμ.], Η διαθεματικόνμα στο σύγχρονο σχολείο και η διδασκαλία Ώ]ς Ιστορίας με τη χρήσι/ ταγγών, Αθήνα 2004.

Ιοίνη Ρίηοδ, Κεαάίη§ ΗκΙοπεαΙ ΟοσιιηιβηΙζ. Α ΜαηιιαΙ^ 8ίιιάβηί5, Οχίοτά 1989. Μ. Κουτσός, Διδακτική ιστορικών πηγών των σχολικών εγχειριδίων, Θεσσαλονίκη 2004. Ιω. Καραγιαννόπουλος, Εισαγοογή στην τεχνική της επιστημονικής ιστορικής εργασίας, Γ’ ανατύπωση, Θεσσαλονίκη 1993.

Δ. Κ. Μαυροσκούφης, Αναζητώντας το ίχνη της ιστορίας. Ιστοριογραφία, διδακτική μεθοδολογία και ιστορικές τπγγές, Θεσσαλονίκη 2005.

Α. Πρασσά, Η αξιοποίηση από τους μαθητές των ιστορικών πηγών μέσα από τη διαδικασία του μαθήματος της Ιστορίας, ΠΕΦ – Σεμινάριο τχ. 21 (1999) σσ. 34-42.

Β. Σακκά, Η προσέγγιση των πηγών και η διδασκαλία της Ιστορίας. Το πρόβλημα της αξιολόγησης, Φιλολογική τχ. 82 (2003) σσ. 22-29.

1η Εφαρμογή: (βιβλ. Ιστορίας Β’ Γυμν. σ. 34 και Β’ Λυκείου σ. 22)

«Οι εικόνες αναπληρώνουν τα είδωλα και άρα αυτοί που τις προσκυνούν είναι ειδωλολάτρες [...]. Όμως δεν πρέπει να προσκυνούμε κατασκευάσματα των ανθρώπινων χεριών και κάθε είδους ομοίωμα [...]. Πληροφόρησε με ποιος μας κληροδότησε αυτή την παράδοση, δηλαδή να σεβόμαστε και να προσκυνούμε κατασκευάσματα χεριών, ενώ ο Θεός απαγορεύει την προσκύνηση, και εγώ θα συμφωνήσω ότι αυτό είναι νόμος του Θεού». [Από επιστολή τοϋ Λέοντος Γ' στον πάπα Γρηγόριο Β', ΤΜ 3 (1968) 279],

- Ερώτηση: Με βάση την παραπάνω πηγή ποια η στάση του αυτοκράτορα Λέοντα Γ’ σχετικά με το θέμα των εικόνων;

Α. Ανάγνωση της πηγής – γλωσσική εξομάλυνση

Β. Προσέγγιση της πηγής:

1. Συμφραζόμενα: συντάκτης: ο αυτοκράτορας Λέων Γ’(717-741), πηγή πρωτογενής (άμεση), σύγχρονη των γεγονότων.

2. Έλεγχος αξιοπιστίας: αδιαμφισβήτητη. Κίνητρα συντάκτη: είναι ο εισηγητής της εικονομαχίας, οι θέσεις του δεν είναι αντικειμενικές, ενώ διατυπώνονται προσωπικά σχόλια και κρίσεις.

3. Συγκέντρωση πληροφοριών: α) Οι εικόνες αναπληρώνουν τα είδωλα, β) αυτοί που τις προσκυνούν είναι ειδωλολάτρες, γ) δεν πρέπει να προσκυνάμε ανθρώπινα έργα, δ) κανείς δεν άφησε ως κληρονομιά αυτή την παράδοση στην Εκκλησία, ε) η προσκύνηση απαγορεύεται από το Θεό – είναι νόμος.

Γ. Ερμηνεία – αναδιήγηση και σύνδεση με την αφήγηση του εγχειριδίου – απάντηση στην ερώτηση:

Πρόλογος: Το κείμενο αποτελεί επιστολή του αυτοκράτορα Λέοντα Γ’ προς τον πάπα Γρηγόριο Β’ και απηχεί τα επιχειρήματα των εικονοκλαστών. Ο Λέων Γ’ ήταν ο εισηγητής της εικονομαχίας (726), ενός κινήματος που συντάραξε το Βυζάντιο για περισσότερο από έναν αιώνα.

Κύριο θέμα: Σύμφωνα με το συντάκτη της επιστολής η προσκύνηση ανθρώπινων κατασκευασμάτων, δηλαδή των εικόνων, συνιστά ειδωλολατρία, καθώς η παράδοση δεν υπαγορεύει κάτι τέτοιο, γιατί κατά τους πρώτους αποστολικούς χρόνους δεν αναφέρεται προσκύνηση εικόνων, (αναδιήγηση των επιχειρημάτων του παραθέματος) Με τις αντιλήψεις αυτές ο Λέων προσπαθεί να υπεραμυνθεί την εικονομαχική του πολιτική. Διατυπώνει προσωπικά σχόλια και κρίσεις, οι οποίες απηχούν προσωπικές του αντιλήψεις, ενώ οι θέσεις που εκφράζονται στην επιστολή δεν είναι αντικειμενικές.

Επίλογος: Τα επιχειρήματα του Λέοντα Γ’ προς τον πάπα δεν στάθηκαν όμως ικανά να αποτρέψουν τις ολέθριες συνέπειες της εικονομαχικής πολιτικής του Βυζαντίου στη εξωτερική πολιτική, διότι ο δυσαρεστημένος πάπας στράφηκε αργότερα προς τους Φράγκους και συνδέθηκε στενά με τους ηγεμόνες τσος.(η εκτίμηση αυτή υπάρχει στο σχολικό εγχειρίδιο Ιστορία Β’ Γυμνασίου, σ. 35 και Β’ Λυκείου, σ. 22).

2η Εφαρμογή (βιβλ. Ιστορίας Β’ Λυκείου, σ. 30)

Α. «Επειδή δεν υπήρχε πια αυτοκράτορας στο έθνος των Ελλήνων και η αυτοκρατορική εξουσία βρισκόταν στα χέρια μιας γυναίκας, φάνηκε σωστό στον ίδιο τον πάπα Λέοντα και σ’ όλους τους άγιους πατέρες που πήραν μέρος στη σύνοδο να δώσουν τον τίτλο του αυτοκράτορα στο βασιλιά των Φράγκων Κάρολο, που είχε στην κυριαρχία του την πόλη της Ρώμης, όπου συνήθιζαν πάντα να εδρεύουν οι καίσαρες, και τις άλλες πόλεις της Ιταλίας, της Γαλλίας και της Γερμανίας. [...] Ο Κάρολος δεν ήθελε να εναντιωθεί σ’ αυτό το θέλημα και, υποτασσόμενος ταπεινά στο Θεό, καθώς και στην επιθυμία που εκφράστηκε από όλο το χριστιανικό κόσμο, δέχτηκε τη χειροτονία του από τον πάπα Λέοντα και, μαζί μ’ αυτή, τον τίτλο του αυτοκράτορα». [Χρονικά του Εογ5οΗ, ΜΟΗ, τ. I, 37, μετ. Λ. Τσακτσίρας]

Β. «Αυτό το χρόνο (800). στις 25 Δεκεμβρίου, ο ρήγας των Φράγκων Κάρολος στέφτηκε (αυτοκράτορας) από τον πάπα Λέοντα. Και ενώ σκόπευε να επιτεθεί με στόλο στη Σικελία, άλλαξε γνώμη και αποφάσισε να ζητήσει σε γάμο την αυτοκράτειρα Ειρήνη. Για το σκοπό αυτό έστειλε τον επόμενο χρόνο πρεσβευτές στο Βυζάντιο. Κι έφτασαν οι απεσταλμένοι του Καρόλου και του πάπα Λέοντος (στην Πόλη), ζητώντας από την Ειρήνη να παντρευτεί τον Κάρολο και έτσι να ενωθεί η Ανατολή με τη Δύση. Κι εκείνη θα δεχόταν αν δεν την εμπόδιζε ο Αέτιος. που είχε μεγάλη δύναμη και σκόπευε να κάνει αυτοκράτορα τον αδελφό του». [Θεοφάνης, Χρονογραφία, έκδ. Ο. άε Βοογ, τ. 1, Λειψία 1883, 575-476],

- Ερωτήσεις: 1. Πώς είδαν οι Δυτικοί και πώς οι Βυζαντινοί την αυτοκρατορική στέψη του Καρόλου; Να λάβετε υπόψη σας το περιεχόμενο του κεφαλαίου και τα δυο παραθέματα. 2. Ο χρονογράφος Θεοφάνης αναφέρει ότι σχεδιαζόταν γάμος μεταξύ Ειρήνης και Καρόλου, ώστε να συνενωθούν οι δύο αυτοκρατορίες. Ανεξάρτητα από το βαθμό αξιοπιστίας της πληροφορίας αυτής, ποια προβλήματα νομίζετε ότι θα προκαλούσε αυτή η επιλογή;

Α. Ανάγνωση της πηγής – γλωσσική εξομάλυνση Β. Προσέγγιση της πηγής:

1. Συμφραζόμενα: συντάκτες: και οι δύο πηγές είναι σύγχρονες των γεγονότων. Η πρώτη πηγή απηχεί τις απόψεις των Δυτικών και αποτελεί απόσπασμα από χρονικά που συντάχθηκαν στην πόλη ΕοΓδοΙι και αναφέρονται στην περίοδο 703-803. Το απόσπασμα αναφέρεται στους λόγους που υπαγόρευαν την αυτοκρατορική στέψη του Καρόλου. Η δεύτερη πηγή είναι απόσπασμα από τη χρονογραφία του Θεοφάνη (752-818) και απηχεί την επίσημη κρατική αλλά και την ανεπίσημη βυζαντινή αντίδραση στο απροσδόκητο αυτό γεγονός . Ο διδάσκων μπορεί να αξιοποιήσει τα παραθέματα με συγκριτική και αντιθετική εξέταση.
2. Έλεγχος αξιοπιστίας: Οι πηγές αυτές είναι έμμεσες. Ενδέχεται να διατυπώνουν προσωπικά σχόλια και κρίσεις των συγγραφέων. Ειδικότερα η πληροφορία του Θεοφάνη για το περίφημο αυτοκρατορικό συνοικέσιο πρέπει να είναι αβάσιμη φήμη.

3. Συγκέντρωση πληροφοριών: Υπογραμμίζουμε στα παραθέματα τις πληροφορίες που θα αξιοποιήσουμε με βάση τα ζητούμενα των ερωτημάτων. Επιπλέον, εφόσον το πρώτο ερώτημα ζητά να λάβουμε υπόψη και το σχετικό κεφάλαιο του εγχειριδίου, εντοπίζουμε σε αυτό τα σημεία που θα αξιοποιήσουμε.

Γ. Ερμηνεία – αναδιήγηση και σύνδεση με την αφήγηση του εγχειριδίου – απάντηση στις ερωτήσεις:

1. Ένα από τα θέματα που είχε ανυπολόγιστες συνέπειες στις σχέσεις Ανατολής – Δύσης ήταν η στέψη του Φράγκου Καρλομάγνου το 800 από τον πάπα Λέοντα ως αυτοκράτορα του Ρωμαϊκού κράτους. Στο ζήτημα αυτό αναφέρονται και τα δύο παραθέματα. Το πρώτο, το Δυτικό χρονικό του ΕοΓδοΙι, απηχεί τις δυτικές αντιλήψεις και αναφέρεται στους λόγους που υπαγόρευαν τη στέψη του Καρόλου- το δεύτερο, που είναι απόσπασμα από τη χρονογραφία του Θεοφάνη, απηχεί την επίσημη κρατική αλλά και την ανεπίσημη βυζαντινή αντίδραση στο απροσδόκητο αυτό γεγονός.

Σύμφωνα με το χρονικό του Γογ5<±, εφόσον η διακυβέρνηση του Βυζαντινού κράτους βρισκόταν στα χέρια μιας γυναίκας, της Ειρήνης της Αθηναίας, και ο Κάρολος ήταν κύριος της Ρώμης και επικεφαλής ενός εκτεταμένου κράτους που περιλάμβανε την Ιταλία, τη Γερμανία και τη Γαλλία, ήταν θέλημα θεού και αίτημα όλων των χριστιανών να στεφθεί αυτοκράτορας του Ρωμαϊκού κράτους (αξιοποίηση των πληροφοριών του πρώτου παραθέματος). Η στέψη του Καρόλου θεωρήθηκε από τους Βυζαντινούς σκάνδαλο και σφετερισμός των νομίμων και αποκλειστικών δικαιωμάτων τους στη ρωμαϊκή κληρονομιά και κυρίως του δικαιώματος χρήσης του όρου βασιλεύς των Ρωμαίων (αξιοποίηση του σχολικού εγχειριδίου, σ. 30). Πιο συγκεκριμένα η στέψη ήταν πράξη παράνομη σύμφωνα με την πολιτική θεωρία των Βυζαντινών, διότι ο πάπας δεν ήταν αρμόδιος να στέψει οποιονδήποτε ως αυτοκράτορα. Επιπλέον δεν υπήρχε κενό εξουσίας στο βυζαντινό (ρωμαϊκό) θρόνο, έστω και αν τον κατείχε γυναίκα. Επομένως δεν είναι παράδοξο ότι το Βυζάντιο αρνήθηκε να αναγνωρίσει στον Κάρολο τον αυτοκρατορικό τίτλο. 1. Ο Κάρολος μετά τη στέψη του, σύμφωνα με τη χρονογραφία του Θεοφάνη, σκόπευε να εκβιάσει την κατάσταση με μια εκστρατεία εναντίον των Βυζαντινών κτήσεων στη Σικελία. Προτίμησε όμως να ζητήσει σε γάμο την Ειρήνη. Η κίνηση αυτή αποτελεί πολιτικό ελιγμό, διότι ξέροντας ο Κάρολος ότι οι βυζαντινοί δεν επρόκειτο να τον αναγνωρίσουν ως αυτοκράτορα του Ρωμαϊκού κράτους κατέφυγε στη διπλωματική λύση της επιγαμίας, προτείνοντας και τη συνένωση των δύο αυτοκρατοριών. Ο γάμος αυτός ως πολιτική λύση θα ήταν μάλλον ανέφικτος και αυτό γιατί η Ανατολή και η Δύση χωρίζονταν από ένα μεγάλο γλωσσικό, πολιτιστικό και θρησκευτικό χάσμα. Επιπλέον θα επιτεινόταν η οικονομική, πολιτική και πολιτιστική ανομοιογένεια ανάμεσα στο δυτικό και ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας. Δημιουργούνται τέλος πολλά ερωτήματα, όπως πού θα έμεναν οι σύζυγοι; Ποιος θα παραιτούνταν από το αξίωμά του; Θα δεχόταν η φιλόδοξη Ειρήνη να παραιτηθεί από τη μονοκρατορία της; (ο διδάσκων αξιοποιεί το βιβλίο του καθηγητή, σ. 29) Ελέγχεται επομένως η αξιοπιστία της πληροφορίας του Θεοφάνη, που είναι μάλλον μια αβάσιμη φήμη. Οι διαπραγματεύσεις του Καρόλου με την Ειρήνη το πιθανότερο είναι να αφορούσαν την αναγνώριση του αυτοκρατορικού τίτλου του Καρόλου από τους Βυζαντινούς παρά τον μεταξύ τους γάμο. Ωστόσο, σύμφωνα με το Θεοφάνη, η Ειρήνη θα δεχόταν το γάμο που της πρότεινε ο Κάρολος, αλλά την εμπόδισε ο πατρίκιος και λογοθέτης Αέτιος, ο οποίος τελικά ανατρέποντας την Ειρήνη (802) ανέβασε στο θρόνο τον αδελφό του Νικηφόρο. Αικατερίνη Μ. Ρεβάνογλου Σχολική Σύμβουλος Φιλολόγων Πηγή: http://stefanu.wordpress.com

ὡς	συνδεσμοσ	1.        ειδικός σύνδεσμος - εισάγει ειδική πρόταση
		2.       αιτιολογικός σύνδεσμος - εισάγει αιτιολογική πρόταση
		3.       χρονικός σύνδεσμος - εισάγει χρονική πρόταση
		4.       συμπερασματικός σύνδεσμος - εισάγει συμπερασματικές προτάσεις
		5.        τελικός σύνδεσμος - εισάγει τελικές προτάσεις
ὡς	επιρρημα	6.        αναφορικό επίρρημα - εισάγει αναφορική πρόταση
		7.         αναφορικό επίρρημα - εισάγει πλάγια ερωτηματική πρόταςη
		8.        + αιτιολογική μετοχή υποκειμενικής αιτιολογίας
		9.        + τελική μετοχή
		10.      + υποθετική μετοχή (σπανιότατα) - δηλώνει παρομοίωση
		11.       + κατηγορηματική μετοχή
		12.      (αντί του δεικτικού ούτως) - τροπικό επίρρημα
ὡς	προθεση	13.      καταχρηστική πρόθεση + αιτιατική προσώπου - δηλώνει κατεύθυνση
		14.      + αριθμητικό (περίπου)
		15.      + εμπρ. προσδ. του σκοπού (βραχυλογική παραβολική έκφραση)
ὡς	μοριο	16.      + υπερθετικό βαθμός συγκριτικού επιθέτου ή επιρρήματος - επιτατικό μόριο
		17.      + απόλυτο απαρέμφατο
		18.      + ειδικό απαρέμφατο αντί ειδικής πρότασης
		19.      + κατηγορούμενο (παραβολικό)
ὡς		20.     επιφώνημα

Πηγή: http://sygxronokarditsa.blogspot.com/

Δημήτρης Κ. Μαυροσκούφης

αναπληρωτής καθηγητής Α.Π.Θ.

1. Προσδιορισμός θέματος.

2. Σύντομη εισαγωγή στο ιστορικό πλαίσιο με βάση το διδακτικό εγχειρίδιο και το βιβλίο του καθηγητή. Για τη Νεότερη και Σύγχρονη Ελληνική Ιστορία μπορεί να αξιοποιηθεί και η Ιστορία του Ελληνικού Έθνους της Εκδοτικής Αθηνών, η Ιστορία του Νέου Ελληνισμού (1770-2000) από τις εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα – Τα Νέα και ο δικτυακός τόπος του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού (www.ime.gr/chronos/gr/index.html).

3. Διαμόρφωση σχεδίου διδασκαλίας και σεναρίου μάθησης, που θα περιλαμβάνει τα εξής στοιχεία:

1) διατύπωση συγκεκριμένων διδακτικών – μαθησιακών στόχων

2) αφετηρία: είναι σκόπιμο η έναρξη της διδασκαλίας να εστιάζει σε ένα βασικό πρόβλημα που θα πρέπει να επιλυθεί ή σε μια σειρά βασικών ερωτημάτων σχετικών με το θέμα και το προς επεξεργασία ιστορικό υλικό, π.χ. τι μπορεί να σημαίνει ο όρος «εθνικός διχασμός», ποια μπορεί να ήταν η έκταση, το βάθος και οι συνέπειές του;

3) διατύπωση θεμελιωδών υποθέσεων εργασίας

4) διαμόρφωση διδακτικής – μαθησιακής πορείας:

ü μέθοδος και μορφή της διδασκαλίας

ü οργάνωση της εργασίας

ü μαθησιακές δραστηριότητες

5) χρήση πηγών:

ü αξιοποίηση των πηγών με βάση συγκεκριμένη στρατηγική ή μια σύνθεση στρατηγικών (βλ. παραδείγματα τέτοιων στρατηγικών)

ü επιλογή πηγών από ένα ευρύτερο σώμα πηγών με βάση συγκεκριμένα κριτήρια (συσχέτιση με το θέμα, το πρόβλημα ή τα ερωτήματα, αντιπροσωπευτικότητα, διαφορετικές οπτικές κλπ)

ü διατύπωση ερωτημάτων πάνω στις πηγές

ü σύγκριση – διασταύρωση πηγών μεταξύ τους και διαχείριση των τυχόν αντιφάσεων

ü αξιολόγηση της σημασίας τους για το θέμα.

4. Σύνθεση σύντομου αφηγηματικού κειμένου (120 – 150 λέξεων), όπου θα ενσωματώνονται τα κύρια συμπεράσματα της εργασίας.

5. Παρουσίαση των αποτελεσμάτων της εργασίας – συζήτηση για τις μαθησιακές εμπειρίες και τη σημασία της όλης διεργασίας (δυσκολίες, προβλήματα, απορίες, αμφιβολίες, αντιφάσεις, αναπάντητα ερωτήματα, ανάγκη για περαιτέρω διερεύνηση κλπ).

6. Υπολογισμός χρόνου για την ολοκλήρωση της εργασίας.

1. Στρατηγική για την κριτική προσέγγιση των πηγών.

1. Περιγραφή των πηγών: επισήμανση των πληροφοριών που περιέχουν.

2. Κινητοποίηση γνωστικών συστημάτων αλλά και μεμονωμένων γνώσεων: νοητικά σχήματα, εμπειρίες, προηγούμενη γνώση.

3. Διαμόρφωση εξήγησης για τις πληροφορίες: συνδυασμός των παρεχόμενων από τις πηγές πληροφοριών με τις κατάλληλες γνώσεις.

4. Ένταξη των πηγών σε συγκεκριμένο πλαίσιο και χρήση τους σε σχέση με το δημιουργό τους και ανάλογα με τη φύση τους

5. Απώτερος στόχος η κατάδειξη των ορίων και της αξίας των πηγών: υποβολή τους σε διαδικασία κριτικής επεξεργασίας.

6. Σύνθεση σύντομων ιστορικών κειμένων.

2. Στρατηγική για την κατανόηση της αιτιακής εξήγησης.

1. Αιτιακές εξηγήσεις που περιέχονται στις πηγές: ανάλυση, ερμηνεία, αντιφάσεις, επιχειρήματα, πειστικότητα, σύγκριση – διασταύρωση με άλλες.

2. Κατανόηση αβεβαιότητας – επίλυση προβλήματος – ερευνητική μάθηση:

ü προκαταλήψεις των δημιουργών των πηγών

ü διαχείριση αντιφάσεων (αξιοπιστία, οπτικές, ιδεολογία, θέση και ρόλος των δημιουργών κλπ)

ü ανίχνευση ατελειών που ενυπάρχουν στις πηγές

ü ανάλυση «ντοκουμέντων» (γνησιότητα, αυθεντικότητα, εγκυρότητα, αληθοφάνεια, αξία και χρησιμότητα, δικαιολόγηση σειράς δεδομένων κλπ).

3. Ευρετική στρατηγική με σκοπό την κατανόηση των πηγών.

1. Φάσεις ευρετικής μεθόδου:

1) ευρετική εστιασμένη στις πηγές (sourcing heuristic): αναγνώριση και ανάλυση πηγών

2) ευρετική πλαισίωσης (contextualization heuristic): ένταξη πηγών στο ιστορικό τους πλαίσιο

3) ευρετική επιβεβαιωτική ή αναιρετική (corroboration heuristic): διασταύρωση πηγών με άλλες, με σκοπό την επιβεβαίωση ή την απόρριψη ή την τροποποίηση των αρχικών συμπερασμάτων

2. Αποτύπωση της ερμηνευτικής διαδικασίας: διαμόρφωση ενός «πρωτοκόλλου ανάγνωσης» →

Πηγή	Πρωτόκολλο ανάγνωσης
	Ø αναγνώριση και ανάλυση πηγής Ø ένταξη πηγής στο ιστορικό της πλαίσιο Ø πρώτη ερμηνεία της πηγής Ø συσχέτιση με άλλες πηγές – διασταύρωση Ø νεότερη ερμηνεία της πηγής
	Ø επισήμανση δυσκολιών και προβλημάτων Ø αξία της πηγής Ø διαδικασία κατανόησης

Παραλλαγή της παραπάνω «ευρετικής στρατηγικής» αποτελεί η εξής:

1. εστιασμένη ευρετική (sourcing heuristic): ό,τι κάνουν οι ιστορικοί πριν από την ανάγνωση των πηγών, με σκοπό την κατανόησή τους (=αναγνώριση)

2. επιβεβαιωτική ευρετική (corroboration heuristic): συσχέτιση πηγών με άλλες, διακειμενικές συνδέσεις (inter-texts links), με σκοπό την κριτική ανάβλυσή τους

3. ευρετική πλαισίωσης (contextualization heuristic): ένταξη των πηγών στα ιστορικά τους συμφραζόμενα, περιγραφή του χρονολογικού και κοινωνικού πλαισίου / συσχέτιση των πηγών με αυτό

4. συγκριτική ευρετική (comparative heuristic): ό,τι κάνουν οι ιστορικοί, προκειμένου να περιγράψουν όρους, διαδικασίες και συνθήκες σε άλλους τόπους μέσα στο χρόνο.

4. Ερευνητική στρατηγική.

1. Ο μαθητής ως ερευνητής:

1) εξασφάλιση περιβάλλοντος κοινωνικής αλληλεπίδρασης, δηλαδή ελεύθερης έκφρασης και υποστηρικτικού

2) μάθηση μέσω «αυθεντικών» επιστημονικών δραστηριοτήτων μέσα στο περιβάλλον της τάξης (authentic disciplinary activities)

2. Πορεία διδασκαλίας:

1) έναρξη μαθήματος με συζήτηση γύρω από τις απόψεις των μαθητών πάνω στο θέμα

2) αποφυγή εκτενούς ιστοριογραφικής εισαγωγής

3) σύντομη αναφορά στο ιστορικό πλαίσιο

4) διατύπωση μεθοδολογικών στόχων και σχεδιασμός δραστηριοτήτων (ιστορικά πρόσωπα και γεγονότα, τρόποι σκέψης των ιστορικών)

5) έμφαση στη διαφοροποίηση μεταξύ ιστορίας – παρελθόντος και ιστορίας – ερμηνείας / αφήγησης

6) πορεία εργασίας – διαμόρφωση νοητικού χάρτη:

Ø το μη ορατό παρελθόν πρέπει να αφήσει ίχνη / κατάλοιπα (ορατό παρελθόν)

Ø ο ιστορικός

ü αναζητά, συλλέγει, αναλύει και οργανώνει τα ίχνη του παρελθόντος

ü μετατρέπει τα ίχνη σε τεκμήρια και στη συνέχεια δημιουργεί την ιστορία / αφήγηση (κατασκευάζει μια νοητική αναπαράσταση του παρελθόντος)

Ø το κοινό

ü διαβάζει, μαθαίνει και αναδιηγείται τις αναπαραστάσεις των ιστορικών

ü δημιουργεί τις δικές τους αναπαραστάσεις

7) σύγκριση και αξιολόγηση των εμπειριών και των ερμηνειών των μαθητών με τα γεγονότα

8) δημιουργία νοήματος

9) ανάληψη ρόλου του ιστορικού / ερευνητή από ομάδες μαθητών – υποβολή ερωτημάτων από τους μαθητές κάθε ομάδας στους μαθητές των άλλων ομάδων γύρω από την ανάλυση, την ερμηνεία και την ιστορική αξία των πηγών

10) συζήτηση σε ομάδες και στην ολομέλεια της τάξης

11) έκφραση – παρουσίαση των απόψεων και των θέσεων των μαθητών:

ü δημιουργία σχολικού περιοδικού ιστορίας

ü σύνθεση αφηγηματικού κειμένου

ü μελέτη ιστοριογραφικών κειμένων (σχολιασμός, κριτική)

ü διαμόρφωση ιστορικών διαλόγων

ü δημιουργία «ερευνητικής κοινότητας»

ü κατασκευή αντικειμένων ή μικρών ταινιών

ü δημιουργία εκθέσεων

5. Στρατηγική για τη διαχείριση συγκρουσιακών θεμάτων.

1. Σκοπός:

§ συμβολή στην κατανόηση της σχέσης ανάμεσα στην ιστορία, την πολιτική και την κοινωνία (παρελθόν, παρόν, μέλλον)

§ ενίσχυση του ενδιαφέροντος για την ιστορία

§ συμβολή στη δημιουργία «ανοιχτού», νηφάλιου και ερευνητικού μαθησιακού κλίματος

2. Επιλογή βασικής στρατηγικής:

§ αποστασιοποίηση

§ ενσυναίσθηση

§ ερευνητική διαδικασία

3. Ανάλυση ιστορικής «γλώσσας»:

§ ψευδείς αναλογίες

§ στερεότυπα

§ ιδεολογικές χρήσεις ιστορίας

§ συγκινησιακή χρήση της γλώσσας

§ στρεβλώσεις

§ αποσιωπήσεις

§ προκαταλήψεις αποδεκτών

4. Χρήση αντικρουόμενων πηγών – κριτική προσέγγιση:

§ τι συνέβη;

§ πώς συνέβη;

§ ποιοι άρχισαν τη σύγκρουση;

§ ποιοι είχαν δίκιο;

§ ποιοι είχαν περισσότερες και καλύτερες ευκαιρίες να το αποδείξουν;

§ ποιοι υπήρξαν πιο εκλεκτικοί και προσεκτικοί στους ισχυρισμούς τους;

§ εντοπισμός των περισσότερο έγκυρων και αξιόπιστων πηγών

§ εντοπισμός πληροφοριακών κενών

§ εντοπισμός και αξιολόγηση προκαταλήψεων πού έχουν οι δημιουργοί των πηγών

§ εντοπισμός και ταξινόμηση ομοιοτήτων και διαφορών στις διάφορες πτυχές του θέματος

§ εξαγωγή συμπερασμάτων

5. Δημιουργική φάση:

§ εργασίες μαθητών για την ανθρωπιστική διάσταση των συγκρούσεων

§ προτάσεις για το πώς θα μπορούσε να αποφευχθούν οι συγκεκριμένες συγκρούσεις

§ σκέψεις για το πώς θα μπορούσε να αποφευχθούν άλλες συγκρούσεις στο μέλλον

6. Στρατηγική με σκοπό την ανάπτυξη της ιστορικής σκέψης.

1. Χρήση πηγών σε τρία διαδοχικά στάδια:

Α΄ σταδίου (core document): σ΄αυτήν ή σ΄αυτές (όχι πάνω από δυο – τρεις) εστιάζεται η διδασκαλία με τη μορφή κατευθυνόμενου διαλόγου και την υποβολή ανοιχτών ερωτήσεων.

B΄ σταδίου: είναι πηγές σχετικές με το θέμα. Δίνονται στους μαθητές για την περαιτέρω διερεύνηση των πληροφοριών που αντλούνται από την πηγή ή τις πηγές της προηγούμενης κατηγορίας. Γι’ αυτό είναι σκόπιμο να μην είναι μονόπλευρες (εξασφάλιση πολυπρισματικότητας), ώστε να είναι δυνατή η κατανόηση διαφορετικών αποχρώσεων του παρελθόντος.

Γ΄ σταδίου: αναζητώνται πηγές σχετικές με την πρώτη ή τις πρώτες από τους ίδιους τους μαθητές ή, αν αυτό είναι δύσκολο, δίνονται από τον εκπαιδευτικό. Οι πηγές αυτές θα πρέπει να αναλυθούν, να συσχετιστούν και να παρουσιαστούν στην τάξη.

2. Επιλογή πηγών Α΄ και Α΄ σταδίου:

1. Κριτήρια επιλογής πηγής / πηγών Α΄ σταδίου:

ü ιστορική αξία: επειδή η επιλογή πηγών είναι πράξη ερμηνείας, που επηρεάζει τη διδασκαλία και κατευθύνει τη συζήτηση, κρίνεται απαραίτητο η βασική πηγή (ή οι πηγές) να αναφέρεται στον πυρήνα του θέματος

ü συνεισφορά της πηγής στην ιστορική γνώση και την καλλιέργεια της σκέψης των μαθητών: η πηγή (ή οι πηγές) πρέπει να εκφράζει με τόση ζωηρότητα μια θέση, ώστε να δημιουργείται ενδιαφέρον για την αναζήτηση άλλων πηγών, που θα την υποστηρίζουν ή θα την αμφισβητούν

2. Κριτήρια επιλογής πηγών Β΄ σταδίου: παρόμοια με της Α΄, με την αμέσως όμως προηγούμενη προϋπόθεση (πολυπρισματικότητα)

3. Ερωτήματα κατά τη φάση επιλογής:

ü θα είναι ενδιαφέρουσες;

ü θα διευκολύνουν τους μαθητές να αναπτύξουν την προϋπάρχουσα γνώση τους;

ü θα τους επιτρέψουν να συσχετίσουν τις έννοιες, τις ιδέες και τα γεγονότα με τη γνώση που τους είναι οικεία;

ü θα είναι κατάλληλες για το γνωστικό επίπεδό τους;

ü πώς μπορεί να βοηθήσουν στη βαθύτερη κατανόηση του παρελθόντος;

ü πώς θα επιδράσουν στις αντιλήψεις των μαθητών για το ιστορικό θέμα ή την περίοδο;

ü πώς θα τους βοηθήσουν να εξαγάγουν συμπεράσματα;

ü κατά πόσο ανταποκρίνονται στους γενικότερους και ειδικότερους σκοπούς της διδασκαλίας και τα κριτήρια της μάθησης;

ü με ποιους τρόπους ζητούν από τους μαθητές να χρησιμοποιήσουν την ιστορική σκέψη τους;

4. Αρχείο πηγών: κατά την αναζήτηση των πηγών είναι σκόπιμο εκείνες που τελικά δεν θα χρησιμοποιηθούν να αρχειοθετηθούν για πιθανή χρήση στο Γ΄ στάδιο

3. Αξιοποίηση πηγής / πηγών Α΄ σταδίου:

1. Σημασία ερωτήσεων: οι μαθητές δεν είναι αρκετό να απαντούν απλώς σε ερωτήσεις με βάση τις πηγές, αλλά να αποκτήσουν ιστορική οπτική ερμηνεύοντας τα γεγονότα

2. Πρόταξη βασικών ερωτήσεων: τι, ποιος, πότε, πού, γιατί

3. Συζήτηση για το νόημα της πηγής: σκοπός η ανάλυση και η συσχέτισή της με το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκε (διατύπωση αξιολογικών κρίσεων και υποθέσεων για την εξήγηση των γεγονότων, για τον εντοπισμό σχέσεων, για τη σύνδεσή της με κάποιο θέμα)

4. Αξιοποίηση πηγών Β΄ σταδίου:

1. Αναγνώριση πηγών

2. Ανάλυση σημασίας και σχέσεών τους με την πηγή (ή τις πηγές) του Α΄ σταδίου, καθώς και με σημαντικά γεγονότα

3. Ερωτήσεις σύγκρισης

5. Αναζήτηση – αξιοποίηση πηγών Γ΄ σταδίου: οι μαθητές, με την καθοδήγηση του εκπαιδευτικού, αναζητούν και επιλέγουν μία ή περισσότερες πηγές σχετικές με το θέμα της πηγής (ή των πηγών) του Α΄ σταδίου. Στη συνέχεια, καλούνται να συνθέσουν με βάση τις πηγές Α΄ και Γ΄ σταδίου και στοιχεία από τις πηγές του Β΄ σταδίου ένα ιστορικό κείμενο. Πρόκειται για μια διαδικασία που θα τους βοηθήσει να κατανοήσουν τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται η αναπαράσταση του παρελθόντος. Αν οι μαθητές δε μπορούν να αναζητήσουν μόνοι τους τις πηγές, τότε το αρχείο του εκπαιδευτικού θα τους βοηθήσει.

6. Έκδοση πηγών: με την ολοκλήρωση ενός κύκλου μαθημάτων είναι σκόπιμη η «έκδοση» των πηγών από τον εκπαιδευτικό, με τη συμμετοχή και τη βοήθεια των μαθητών.

Σημείωση:

Για μια αναλυτικότερη αναφορά στις παραπάνω στρατηγικές, καθώς και σε άλλες, βλ. στο: Δημήτρης Κ. Μαυροσκούφης (2005). Αναζητώντας τα Ίχνη της Ιστορίας: Ιστοριογραφία, Διδακτική Μεθοδολογία και Ιστορικές Πηγές. Θεσσαλονίκη: Αδελφοί Κυριακίδη, σσ. 285-303.

1. Εθνικός Διχασμός.

1. Σε ποιες ιστορικές έννοιες θα εστιάζατε τη διδασκαλία σας;

2. Ποιες πρωτογενείς πηγές και γιατί θα χρησιμοποιούσατε για τη διδασκαλία των επιλεγμένων εννοιών;

3. Πώς θα συσχετίζατε τις γελοιογραφίες με τις δευτερογενείς πηγές;

4. Να επιλέξετε και να περιγράψετε συνοπτικά μία στρατηγική για την αξιοποίηση των συγκεκριμένων πηγών.

2. Ο Μεσοπόλεμος στην Ελλάδα (1923 – 1940).

1. Να συσχετίσετε τις πηγές με τις ακόλουθες έννοιες:

α) πολιτικές συνθήκες και εκλογικές συμπεριφορές,

β) κοινωνικά προβλήματα και εργατική τάξη,

γ) αντικομμουνισμός και αντισημιτισμός.

2. Σε ποιες από τις πηγές θα εστιάζατε τη διδασκαλία σας και γιατί;

3. Να αναλύσετε παραδειγματικά μία γραπτή και μία παραστατική πηγή.

4. Να επιλέξετε και να περιγράψετε συνοπτικά μία στρατηγική για την αξιοποίηση των συγκεκριμένων πηγών.

3. Η Βασιλομεταξική Δικτατορία.

1. Σε ποιες ιστορικές έννοιες θα εστιάζατε τη διδασκαλία σας;

2. Με βάση τις πηγές ποια ιστορική έννοια θα θεωρούσατε ως κεντρική;

3. Να αναλύσετε παραδειγματικά μία γραπτή και μία παραστατική πηγή.

4. Να περιγράψετε συνοπτικά τη στρατηγική που θα εφαρμόζατε για τη διδασκαλία του συγκεκριμένου θέματος με βάση τις πηγές.

4. Η Κατοχή (1941 – 1944).

1. Σε ποιες ιστορικές έννοιες θα εστιάζατε τη διδασκαλία σας;

2. Ποιες πηγές θα αξιοποιούσατε για τη διδασκαλία των επιλεγμένων εννοιών;

3. Να επιλέξετε και να περιγράψετε συνοπτικά μία στρατηγική για την αξιοποίηση των συγκεκριμένων πηγών.

4. Υποθέστε ότι κατά τη διδασκαλία του θέματος «η πείνα στην Κατοχή» κάποιος από τους μαθητές σας αμφισβητεί τη γνησιότητα των στατικών παραστατικών πηγών του παρόντος φυλλαδίου, τις οποίες τους επιδεικνύετε: ποια στρατηγική θα εφαρμόζατε και πώς, προκειμένου να ενισχύσετε την εγκυρότητα των συγκεκριμένων πηγών;

5. Ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος (1946 – 1949).

1. Από ποια πλευρά του Εμφυλίου Πολέμου προέρχεται καθεμιά από τις πηγές;

2. Να σχολιάσετε τις πηγές με βάση τους παρακάτω άξονες:

α) προπαγάνδα και

β) ιδεολογική χρήση του παρελθόντος στο παρόν.

3. Να αναλύσετε παραδειγματικά μία γραπτή και μία παραστατική πηγή.

4. Να επιλέξετε και να περιγράψετε συνοπτικά μία στρατηγική για την αξιοποίηση των συγκεκριμένων πηγών.

6. Το Στρατόπεδο της Μακρονήσου.

1. Να ταξινομήσετε τις πηγές σε κατηγορίες με κριτήρια:

α) την ιδεολογική οπτική τους και

β) την πρόθεση της δημιουργίας τους.

2. Ποιες από τις πηγές σας φαίνονται περισσότερο αξιόπιστες και γιατί;

3. Να αναλύσετε παραδειγματικά μία γραπτή και μία παραστατική πηγή.

4. Με δεδομένο το γεγονός ότι η περίοδος του εμφυλίου πολέμου στην Ελλάδα προκαλεί ακόμη ιδεολογική και συναισθηματική φόρτιση, να επιλέξετε μια παιδαγωγικά πρόσφορη στρατηγική για τη διδασκαλία του θέματος «Το στρατόπεδο της Μακρονήσου» και να περιγράψετε συνοπτικά τα στάδια της εφαρμογής της σε δύο διδακτικές ώρες.